Ürək stenti əməliyyatı, tıxanmış və ya daralmış ürək damarllarının yenidən açılması üçün aparılan müdaxilə əməliyyatıdır. Bu əməliyyatda, damardakı incə metal torna (stent) yerləşdirilir və damar divarına dəstək verilir. Beləliklə, ürək əzələsinə qan axını yenidən düzənlənir.
Stent tətbiqi adətən anjio metodu ilə həyata keçirilir və açıq əməliyyat tələb etmir. Lokal anesteziya altında aparılan bu əməliyyat, həm təhlükəsiz həm də qısa müddətdə nəticə verən bir metoddur.
✓Stent nədir?
Stent; ürək damar tıkanıklıklarının müalicəsində istifadə olunan, boru şəklində bir iskelətdir. Xrom, kobalt və platin kimi metallardan hazırlanır. Angiografiya (koroner angiografiya) sonrası, doktorunuz sizə stent yerləşdirilməsini təklif edə biləri. Bu təklifin ən tez-tez səbəbi, angiografiya nəticəsində ürək damarlarınızda darğılıq ya da tıkanıqlıq aşkarlanmış olmasıdır. Stent əməliyyatı ilə damarın açıq qalması təmin olunmuş olur. Əksər hallarda, angiografiya etmənin səbəbi xəstələrin göğüs ağrısından əziyyət çəkmələridiir. Darğılıq açılınca göğüs ağrısı da ortadan qalxır. Göğüs ağrısı nisbətən uzun müddət ola biləcəyi kimi birdən də başlamış ola biləri. Bu səbəbdən, stent, bəzi şəxslərdə planlaşdırılmış şəkildə yəni təcili olmayan şərtlərdə yerləşdirilmişdir, bəzi şəxslərdə isə ürək krizi kimi təcili vəziyyətlərdə yerləşdirilir.
✓Stent əməliyyatından əvvəl hansı müayinələr aparılır?
Əməliyyatdan əvvəl EKQ çəkilir. Qanaxma riski, böbrək funksiyaları və enfeksiya olması üçün də qan analizi aparılır.
✓Stent əməliyyatı nə qədər sürdür?
Ümumiyyətlə, 40-60 dəq. Lakin, damarın xüsusiyyətlərinə və neçə damara stent yerləşdiriləcəyinə görə bu müddət dəyişə biləri. Düz damara tətbiq olunan əməliyyat 30 dəqiqədə bitirilə bilərkən, mürəkkəb halda 3-4 saat sürdürə biləri.
✓Stent yerləşdirilirsən xəstə yuxuya salınır mı?
Sadəcə damar girişi yeri ağrı hiss etməməməniz üçün anesteziya olunacaq. Əməliyyat müddətində oyaq olacaqsınız. Amma, gərginliğinizi almaq üçün yatışdırıcı dərmanlar verilə biləri. Bunlar, sizi yüngül yuxulu bir vəziyyətə gətirə biləri; bu normaldır.
✓Stent əməliyyatının risikləri nələrdir?
Hər cərrahi prosedurdə olduğu kimi stent əməliyyatında da bəzi riskləri vardır. Ciddi ağırlaşmaların hər biri hər 1000 nəfərdən 2'sində baş verir. Risk, əslində şəxsdən şəxsə dəyişir. Məsələn, ürək krizi zamanı aparılan təcili əməliyyatlar ya da əlavə olaraq başqa ciddi xəstəliyi olan xəstələrə aparılan əməliyyatlar ən təcrübəli həkimlər tərəfindən aparılsa da daha risklidir.
✓Mümkün ağırlaşmalar
Bacağı ya da biləyi damaryolu zədələnməsi: Bacaq (qası) ya da biləyi damarında ciddi qanaxma ya da tıcanıqlıq inkişaf edə biləri. Nəticədə, qan transfuziyası ya da təcili damar əməliyyatı nadir hallarda lazım ola biləri.
✓Ürəkdə ritm pozulması: Əməliyyatda özünü-özü keçən qısa müddətli ritm pozulmalarına tez-tez rast gəlinir, amma bunun əhəmiyyəti yoxdur. Nadir hallarda, bilinc pozucu və dərman ya da elektrik şoku tələb edən təcili vəziyyətlər inkişaf edə biləri.
✓Böbrek yetməzliyi: Əməliyyatda görüntü əldə etməmizi sağlayan kontrast maddə adlı boya hər 100 xəstədən 5'ində böbrəkləri zədələyir. Risk, hazırda böbrək problemi olanlar üçün daha da çoxdur. Məsələn, inkişaf etmiş böbrək yetməzliyində risk beş dəfə çoxdur. Böbrəklərdə zədələnmə inkişaf etsə də damardan mayelə doldurmaqla ümumiyyətlə tamamilə düzəlir. Bəzən, müvəqqəti dializ lazım ola biləri. Daimi dializ ehtiyacı isə son dərəcə nadirdir.
✓Allergiyi: Kontrast maddəyə bağlı nadir hallarda allergiyi inkişaf edə biləri. Cilddə kaşınıqlı qızartılar yarana biləri; bu müvəqqəti bir vəziyyətdir. Çox nadir hallarda, allergik reaksiyonlar tənəffüsü maneə olacaq qədər ciddi olur. Bu tarz təcili vəziyyətlər üçün lazımı olan bütün avadanlıq angiografiya salonunda mövcuddur.
✓Ürək krizi: Xəstənin ürək damarları çox incədirsə kateter bu damarlarla zədələnə biləri. Bu, ürək damarlarının tıcanıqlaşmasına səbəb ola biləri, yəni ürək krizinə yol aça biləri. Bu halda, damarı açmaq üçün dərhal stent yerləşdirmək lazımdır. Çox nadir hallarda, təcili ürək əməliyyatı (bypass) lazım ola biləri.
✓Ürək damarının çatlayması (diseksiya) ya da delinməsi (rüptür): Bu problemlər nadir hallarda inkişaf edir. Əksər hallarda, əməliyyat zamanı aparılan təcili müdaxilələrlə problem həll olunur. Çox nadir hallarda, təcili ürək əməliyyatı (bypass) lazım ola biləri.
✓Felc: Ürəyə çatmamızı sağlayan damarların incə bölmələrindən kateterəin toxunmasıyla kopan kiçik yağlar ya da qanaxmalar nadir hallarda beyin damarlarına qaça biləri. Bu, müvəqqəti ya da daimi felcə səbəb ola biləri.
✓Stent əməliyyatından sonra nə vaxt xəstəxanadan çıxarılırlar?
Stent əməliyyatı başa çatdıqda aparılan əməliyyatın çətinliyinə görə ya koroner intensiv baxım şöbəsinə ya da birbaşa yataqlı servisdə yerləşdiriləcəksiniz. Tez-tez, bir gecə xəstəxanada qalmaq istənir. Bəzən əməliyyat günü axşamı, bəzən də bir neçə gün sonra xəstəxanadan çıxarmağı düşünə bilərik. Bunu, əməliyyatın mürəkkəbliyinə və klinik vəziyyətinizə görə tənzimləyirik.
Stent takıldıqdan sonra fiziki aktivitelərə nə zaman başlanıla bilər?
İlk 1 həftə ağır qaldırmaqdan qaçınmalısınız. Avtomobil sürməsi, təyyarəyə minməsi, işə başlaması və cinsi əlaqəyə başlaması müddəti hər xəstənin vəziyyətinə görə dəyişir; doktorunuza bu aktivitelərə nə zaman başlayacağınızı soruşa biləsiniz. Çox insanlar üçün bu müddət 1 həftədir.
Stent ilə balon arasındakı fərq nədir?
Həm balon, həm də stent damar açmada istifadə olunan materiallarıdır. Balonu istifadədən sonra damarın yenidən bağlanması ehtimalı yüksəkdir. Bunun olmaması üçün damar içinə dayaq rolunu oynayan bir stent adətən yerləşdirilir. Balon, çox hallarda stentu yerləşdirməzdən əvvəl damdardakı daralmış bölgəni stentin keçə biləcəyi qədər genişləndirmə və damarın açılma qabiliyyətini anlamaq üçün edilir. Həmçinin, stent takıldıqdan sonra stentin damar divarına yaxşı oturması və düzgün açılması üçün də son mərhələdə tez-tez stent içində balon şişirilir.
Stent ilə anjioqrafiya arasındakı fərq nədir?
Anjioqrafiya ilə xəstədə heç bir yaxşılaşma təmin edilmir. Çünki damarına heç bir müdaxilə edilmir; damar sadəcə görüntülənir. Stent, anjioqrafiyada damarında bir darlıq tapılırsa damarı açmada istifadə olunan cihazdır. Yəni anjioqrafiya bir diaqnostika üsuludur, stent qoyulması isə bir müalicə üsulu olmaqla bərabər.
Stent əməliyyatının uğurlu olma ehtimalı nədir?
Ümumiyyətlə uğur %90-dan çoxdur. Aşağıdakı hallarda əməliyyatın uğurlu olma ehtimalı azalır: Xəstənin çox yaşlı olması, tıkanıqlığın çox uzun müddətdir mövcud olması (CTO), kireçli ya da əyri damar quruluşu, xroniki böyrək yetersizliyi və qeyri-kafi müdaxilə texnikası (həkimin təcrübəsinin az olması)... Xülasə, hər xəstə üçün uğur nisbəti fərqlidir.
Stent qoyulması əməliyyatı uğursuz olarsa xəstə daha da pis duruma düşər mi?
Uğursuz olma halında damar quruluşunuzdakı vəziyyət adətən davamlı qalır. Buna görə də şikayətləriniz əvvəlki vəziyyətə nisbətən daha pis olmaz.
Ürəyə ən çox neçə stent qoyula bilər?
Çox insanlar ürəyə ən çox müəyyən sayda stent qoyula biləcəyini düşünürlər. Məsələn, "Ürəyə 5-dən çox stent qoyulmaz" kimi. Bu düşüncə səhvdir. Bəli, çox sayda stent qoymaq hər bir stentin yarada biləcəyi risklərin artması deməkdir. Müasır elmi məlumatları izləyən bir kardiyoloq xəstəliyin həllində zatən qoyulması lazım olan ən az sayda stent ilə problemləri həll etməyə çalışmalıdır.
Dərman qatılı stent nədir?
Dərman qatılı stent (DES: Drug-Eluting Stent), metal hissələrində dərman olan stentlərdir. Bu dərmanlar, stentin təmasda olduğu damar divarında bulunan damar hüceyrələrinin çoxalmasını idarə edərək toxuma böyüməsinin həddindən artıq olmasını əngəlləyirlər. Beləliklə, stent içi darlıq (ISR: In-stent stenosis) tezliyi azalır. Lakin stent içi darlığın inkişaf səbəbi yalnız stentin dərman qatılı olub olmaması deyildir. Xəstənin genetik meyli və stentin yerləşdirilməsində texniki yetersizliklər də buna səbəb ola bilərlər.
Stent ürək infarktını önlər mi?
Stent əməliyyatının ürək infarktı kimi təcili hallarda tətbiq edildikdə həyat qurtardığını indi aydın şəkildə bilirik. Lakin stent əməliyyatı çox zaman təcili olmayan, amma xəstəni narahat edən göğüs ağrısı və nəfəs darlığı kimi xroniki şikayətlərin araşdırılması nəticəsində tətbiq olunur. Bu hallarda stentin əsas vəzifəsi şikayətləri aradan qaldırmaqdır. Stentin ürək infarktını önləmə uğuru, sadəcə dərman istifadəsinə müqayisədə əslində çox hallarda eynidir. Amma böyük əsas damarlarin başlanğıc hissələrindəki darlıqlar (məsələn, LMCA deyilən damardakı darlıq) istisnadır. Bu yerlərə stent qoymaq, sadəcə dərman istifadəsinə müqayisədə ürək infarktını önləmədə daha uğurludur.
Stentin ömrü nə qədərdir? Stent tıxanır mı?
Texniki baxımdan uğurlu olan bir stent əməliyyatından sonra xəstənin; dərmanlarını nizamlı istifadə etməsi, yüksək qan təzyiqi və diabet kimi risk faktorlarını idarə etməsi və sağlam yaşayış tərzini tətbiq etməyə başlaması stentin darlığı və ya tıxanması ehtimalını kifayət qədər azaldır. Mürəkkəb hallarda adətən daha çox yerdə problem vardır, buna görə də daha çox stent lazımdır.
Stent qoyulan xəstə neçə il yaşayır?
Stentlərin müəyyən bir ömrü yoxdur. Stent qoyulacaq xəstənin neçə il yaşayacağı dəqiq bilinə bilməz. Sadəcə eyni xüsusiyyətlərə malik əvvəlki xəstələrin statistikasına baxılaraq təxmini faizlər veriləbilər. Bu statistikanı mənfi təsir edən amillərin ən mühümlləri bunlardır: Stent əməliyyatında texniki yetersizlik, xəstənin yaşlı olması, ürək yetersizliyi, ürək kapağı xəstəliyi, başqa orqanlarda ciddı xəstəliklərin mövcudluğu, yüksək qan təzyiqi, diabet, yüksək xolesterin, siqaret, dərman istifadəsində uyğunsuzluq və sosial dəstək çatışmazlığı.
Stent mi, bypass mi?
Ürək cərrahları və müdaxilə kardiyoloqları damarlarındakı problemləri müalicə edən iki fərqli həkim qrupudur. Ürək cərrahları damar problemlərini cərrahi əməliyyatla (bypass) həll edirlər; müdaxilə kardiyoloqları eyni problemləri cərrahi əməliyyatsız üsullarla (mürəkkəb stent əməliyyatları) həll edirlər.
