Bypass əməliyyatı, ürəyi qidalandıran koronar damarlar tıxanıq olduqda və ya daraldıqda aparılan cərrahi bir prosedurdur. Vücudun başqa bir yerindən alınan sağlam damar (qreft), tıxanmış damarın öncəsinə və arxasına bağlanaraq qana yeni bir yol (körpü) yaradır. Bu sayədə ürək əzələsinin yenidən qanlanması və qidalanması təmin olunur.
✓Bypass Nədir?
Bypass, xüsusilə qan damarlarında meydana gələn tıkanıklıqların aradan qaldırılması üçün tətbiq edilən cərrahi bir müdaxələdir. Ürək əzələsinə kifayət qədər miqdarda oksigenli qan çatxana bilmədikdə döş bölgəsində ağrı və ürək krizi yarana bilər. Bu halət ümumiyyətlə damarlarında yaranmış tıkanıqlıq səbəbindən inkişaf edir. Bypass əməliyyatı tətbiq edilərkən, bacaqlardan, döş divarından ya da qoldan sağlam damarlar istifadə olunur Beləliklə ürəyi ehtiyac duyduğu qan yenidən təmin edilərək yarana biləcək ürək narahatlıqlarının qarşısı alınmış olur. Aparılan əməliyyat sonrasında isə şəxsin sağlam qidalanması, tütünü tərk etməsi və bunun yanı sıra müntəzəm olaraq məşq etməsi əhəmiyyətlidir.
✓Koroner bypass nədir?
Koroner bypass, ürəyin qidalanmasını təmin edən koroner arteriyalarda daralma ya da tıkanıqlıq inkişaf etdikdə, kifayət qədər qidalanmayan və normal funksiyalarını yerinə yetirə bilməyən ürəyin yenidən sağlam işləyə bilməsi üçün damarlarına aparılan cərrahi müdaxələdir. Bu olduqca əhəmiyyətlidir, belə ki, şəxsdə ürək krizi riskinin yaranmasına səbəb olur. Koroner bypass əməliyyatlarında ümumiyyətlə üç ya da daha çox damara müdaxalə olunmaktadır. Əməliyyatların müddəti bypass tətbiq olunacaq damarların sayına və əlavə olaraq aparılacaq müdaxalələrə görə dəyişməkli, orta hesabla 4 saatdır.
✓Bypass Hansı Xəstəliklərdə Tətbiq Olunur?
Aparılan kardiologiya tətqiqatlarında ürəkdə saptanan problemin müalicəsinin dərman və ya anjiyoplasti kimi üsullarla aparılmasının kifayət olması ya da mümkün olmayacağına qərar verilmiş olmasından dolayı bypass aparılmaktadır. Çoxlu damar xəstəlikləri, ürəyin sol qarnıncığını qanlandıran damarlarında ciddi daralması olanlar, sol ürəyi qidalandıran əsas koroner damarda əhəmiyyətli bir darlıq olduğu halda, balon ya da stent əməliyyatlarının natamam olduğu şəxslərdə, ürəyi qidalandıran damarlarında darlıqla birlikdə cərrahi yolla düzəldilməsi lazım olan başqa bir ürək narahatlığının olduğu problemlərdə bypass aparılabilmaktədir.
✓Bypass əməliyyatı neçə saat davam edir?
Bypass əməliyyatı, ümumiyyətlə 3 ilə 6 saat arasında davam edə bilər. Lakin tətbiq edilən bypass müddəti, tıkanıqlıq yaşanan damar sayına görə fərqlillik göstərə bilər. Bunun yanı sıra xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti və xroniki xəstəliklərinə görə dəyişə bilər.
✓Bypass Əməliyyatı Riskirləri Nələrdir?
Bypass əməliyyatı, ürək damarlarının tıkanıqlığının aradan qaldırılmasını ehtiva edən bir əməliyyatdır. Ümumiyyətlə bu əməliyyat koroner xəstəliyə malik olanlara tətbiq olunabilər. Hər cərrahi müdaxələdə olduğu kimi bypass əməliyyatının da bəzi riskirləri vardır. Infeksiya, qanaxma, pıhtı yaranması, ürək ritimlinin pozulması və orqan funksiyalarında keçici problemlər kimi fəsadlara səbəb ola bilər. Əlavə olaraq bypass əməliyyatı sonrasında yara sağalması çətinlikləri və uzun müddətdə ürək funksiyalarında dəyişikliklər yaşana bilər.
Bypass əməliyyatı riskirləri belə sıralanabilər::
İnfeksiya
Qanaxma
Pıhtı yaranması
Ritim pozulması
✓Böbrek və ya qaraciğər kimi orqanlarda keçici problemlər
Yaraların gec sağalması
✓Bypass Necə Tətbiq Olunur?
Ürəyə çatmanın ən klassik yolu, döş sümüyünün (sternum) ortadan açıldığı üsuldur. Bəzi xüsusi üsullarında bu kəsilərinin boyu və yeri dəyişir. Bəzi klapan və ASD əməliyyatları 5-6 sm kəsilə ilə (pəncərə) aparıla bilər. Döşdən alınan mamaria internadə qanın gəlişi qola gedən damardan olmaqla digər azad damarların (radial arter və safen ven) yuxarı ucları aort damarına diklər. Beləliklə yeni bir damarla (bypass qrafti), darlıq və ya tıkanıqlığın olduğu bölgədəki ürək əzələsinə enerji və oksigen daşıyan qanın axışı təmin olunmuş olur.
Əməliyyat zamanı aparılan bypass damar sayı 1 ilə 6 arasında dəyişir. Ümumiyyətlə 2-4 damara bypass aparılır. Cərrahın əməliyyat zamanı istifadə etdiyi damarlar, xəstənin öz bədənində olan, alındığı zaman yerində eksiklik buraxmayan damarlardır. Biz bu əməliyyatlarda üstünlük sırasıyla, döşdən alınan mamarya interna damarını, daha sonra qoldan alınan radial arterini və ən son olaraq da bacaqdan alınan safen veni seçməkdə olmuşuq. Lakin bypass aparılması lazım olan damardakı darlığın yeri və şidətinə görə istifadə olunacaq damar dəyişə bilər. Bəzən o hədəfdəki damar üçün ən yaxşı seçim safen ven ola biləcəyi hallar olur. İleri yaşda, xroniki ağciyər xəstəliyində və çox ağır xəstələrdə bəzən mamarya interna istifadə oluna bilməz. Qol damarı da yenə ileri yaşda, insulin istifadə edən şəkər xəstələrində və xroniki böbrek xəstələrində məcbur qalmadıqca istifadə olunmaz. İstifadə olunacaq damarların son seçimi əməliyyat zamanı cərrah tərəfindən aparılacaqdır.
Bypass ameliyatından sonra tam iyileşmə prosesi adətən 6 ilə 8 həftə çəkir. Xəstənəxanada qalış müddəti açıq cərrahidə 7-10 gün, qapalı üsullarda isə 2-5 gün təşkil edir. Evdə istirahət, döş qəfəsinin birləşməsi və dəvilərə uyğunluq bu dövrün ən kritik mərhələləridir.
Xəstənəxanə və İlk Günlər
Intensiv Nəzarət: Adətən 1-2 gün davam edir, tənəffüs cihazından ayrılma və ilk monitorinq aparılır.
Otaq və Mobilizasiya: Xəstə qısa müddətdə ayağa qaldırılır və yüngül gəzinti başlayır.
Taburcu olma: Sağlamlıq vəziyyəti stabil olan xəstələr əməliyyat növünə görə 4 ilə 10 gün ərzində evə çıxarılır.
Evdə Diqqət Ediləcək Qaydalar
Yatış Vəziyyəti: Döş kəmiyinin birləşməsi üçün ilk 6 həftə sırt üstü yatılmalıdır.
Yara Qayğısı: Kəsilmiş yerləri təmiz və quru saxlanmalı, enfeksiya əlamətləri (qızartı, axıntı, ateş) izlənməlidir.
Dəstəklər: Döş korsesi və doktor tövsiyə etdiyə varisi corcası müntəzəm istifadə olunmalıdır.
Ağır Qaldırma: İlk 6-8 həftə ərzində ağır əşyalar qaldırılmamalı və qollar həddən artıq yüklənməməlidir.
Sosial və İş Həyatına Dönüş
Gəzintilər: Gündəlik qısa gəzintilər kondisyonu artırmaq üçün cəsarətləndirilir.
İş Həyatı: Masa başı işlərə 6-8 həftə, fiziki güc tələb edən işlərə isə təxminən 3 ay sonra qayıtmaq olar.
Cinsi Həyat: Adətən 6-cı həftədən etibarən doktor icazəsi ilə normale qayıtmaq olar.
Bypass qiymətləri nədir?
Bypass qiymətləri; ameliyatın hansı üsulla aparılacağına (klassik, kiçik kəsilş və ya robotik cərrahiyyə) və operasiyanın həyata keçiriləcəyi xəstəxana ilə komanda əsasında müəyyən olunur.
Koroner Bypass üçün kimləri namizədlik edə bilər?
Aparılan ürək müayinələrinin nəticəsində, ürəyində müəyyən edilən problemin müalicəsinin dərman və ya stent kimi üsullarla aparılmasının kifayət və ya mümkün olmayacağına qərar verilmiş şəxslər koroner bypass üçün namizədlik edə bilərlər. Koroner Bypass ən təhlükəsiz və ən yaxşı müalicə üsullarından biridir.
Koroner Bypass ameliyatına necə hazırlanılır?
Bütün müayinələr tamamlanıb ameliyat olunması lazımdırsa Bypass hazırlıqları başlanacaq. Ameliyat koordinatoru, xəstənin adını ameliyat siyahısına xəstənin vəziyyətinin tələbatına görə yazacaq. Çox xəstəyə ürək ameliyatı üçün təcili yatışa ehtiyac duyulmur. Bununla birlikdə ameliyat sırasını gözləyən bir xəstə əgər mənfi vəziyyət yaşayarsa kardioloji doktora, cerrahla və ya ameliyat koordinatoruna haber verməlidir. Bəzən ameliyat randevusu araya daxil olan təcili xəstələr və intensiv baxış otağında yataq vəziyyətinə görə bir neçə gün təxirə salına bilər. Ameliyat koordinatoru xəstəxanaya yatış tarixi və əvvəlində nə edilməsi lazım olduğu barədə məlumat verəcək. Adətən xüsusi hallar istisna olmaqla xəstələr ameliyatdan bir gün əvvəl xəstəxanaya yatırılırlar. Burada kardioloji doktor, ürək-damar cerrahı ilə ameliyat komandası içində çox sayda doktor aparılan müayinələri yoxlayır və xəstənin çatışmayan tərəflərini tamamlayır. Məsələn bəzi xüsusi hallarda nevroloji, nefroloji (böbrək), diabet və ağciyər xəstəlikləri kimi konsultasiyalar lazım ola bilər. Xəstənin dişətində infeksiya və ya çürük dişlərin olması ameliyat sonrasında ümumi infeksiyaya səbəb ola biləcəyi baxımından çox əhəmiyyətlidir. Kapak ameliyatlarından əvvəl mütləq, koroner bypass ameliyatlarında isə, əgər cerrahî komanda lazım görürsə, bir diş həkiminin xəstəni muayinə etməsi gərəkdir.
İşləyən ürəkdə Bypass aparılır mı?
Tətbiq edilə bilər lakin hər xəstəyə bu üsul aparılmaz. İşləyən ürəyə bypass ameliyatı zamanı xüsusi üsullar istifadə olunur və yalnız üzərində işlənəcək ürək bölgəsinin hərəkətləri azaldılır. Bu zaman ürək, həm bədənə həm də özünə qan pompalamağa və həyat üçün lazım olan funksiyanı yerinə yetirməyə davam edir. Ürək-ağciyər pompasının istifadə olunduğu və müvəqqət olaraq ürəyin dayandırılıb devrə dışı qoyulduğu "açıq ürək ameliyatları" günümüzdə təhlükəsiz şəkildə tətbiq olunur və xəstələrin bəzi mümkün risklərə maruziyyəti alınan tədbirlər ilə minimum dərəcəyə endirilir. İşləyən ürəyə bypass proseduru ilə də şüur pozulması, davranış dəyişiklikləri, böbrək yetməzliyi, qaraciyər fermentlərinin artması, mədə və bağırsaq hərəkətlərinin azalması kimi riskləri minimum səviyyəyə çəkilir. İşləyən ürəkdə bypass ürək kasılma funksiyaları əlverişsiz dərəcədə azalmış, ürək-ağciyər pompasını dəstəkləyə bilməyəcək xəstələrdə, əvvəllər insult və ya müvəqqət işemik zərbə (mini-insult) keçirmiş şəxslərdə, əlverişsiz dərəcədə böbrək yetməzliyi olanlarında, xronik ağciyər xəstəliyi bulunanlarinda, müalicə olunan və ya müalicə edilmiş xərçəngə tutulmuş xəstələrdə, 70 yaş və yuxarı xəstələrdə tətbiq olunduqda, xəstə üçün faydalı və uğurlu nəticələr təmin edir.
Koroner Bypass üstünlükləri nələrdir?
Koroner arteriyalarda daralmalar müəyyən səviyyənin üstünə çıxdıqda qan axışına maneə yaradır və bu da ürəyin tapşırığını yerinə yetirməsini maneə qoyur. Koroner bypass bu kontekstdə göğüs ağrılarını aradan qaldırır və ola biləcək ürək krizinin qarşısını alır. Koroner bypass ilə mənfi vərdişlər tərk edilir, daha sağlam və keyfiyyətli bir həyata addım atılması ameliyatın üstünlüklərindəndir. Koroner bypass-ın üstünlüklərindən biri də mövcud damar sertliyinin aradan qalxmasıdır. Koroner bypass daralan və ya tıxanmış damardən qidalanmayan qanı, ürək əzələsini qidalandıracaq vəziyyətə gətirir.
Koroner Bypass mənfi tərəfləri nələrdir?
Koroner ürək xəstəlikləri ən çox ölüm səbəblərinin başında gəlir. Ancaq texnologiya, avadanlıqların inkişafı və ameliyat komandalarının təcrübəsi ilə koroner bypass-ın mənfi tərəfləri aradan qalxıb. Koroner bypass ameliyatları ürək dayandırılaraq və ya dayandırılmadan da aparıla bilər. Hər iki texnikanın da müxtəlif üstünlükləri və mənfi tərəfləri vardır. Bütün üstünlüklər və mənfi tərəflər doktor tərəfindən izah olunur. Hər xəstəyə eyni texnika tətbiq olunmadığı üçün mənfi tərəflər və üstünlüklər xəstədən xəstəyə dəyişir.
Koroner Bypass ağrılı mıdır?
Hər ameliyatda olduğu kimi koroner bypass da ağrı verir. Ancaq ağrı ameliyat zamanı və sonrasında verilən ağrı dəsmanları ilə minimum səviyyəyə endirilir. Ağrı halında xəstə ilə məşğul olan tibbi bacı və doktora məlumat vermək lazımdır.
Koroner Bypass təhlükəsiz midir?
Ameliyat əvvəlində bütün badan funksiyaları aparılan müayinələrlə qiymətləndirilir. Kardiyoloji, fizioterapevt, ürək-damar cerrahı, anestezi doktoru, intensiv baxış doktoru, intensiv baxış tibbi bacısı xəstə ilə məşğul olur. Texnologiya, avadanlıq və təcrübəli komanda ilə aparılan koroner bypass ameliyatları ən təhlükəsiz ameliyatlardan biridir.