Tendon Təmiri, kasları sümüklərə bağlayan və hərəkətimizi təmin edən lifli toxumaların (tendonların) cızılması və ya kəsilməsi halında, bu strukturların əvvəlki fəaliyyətinə qayıtması üçün aparılan cərrahi bir müalicədir.
✓Tendon Yaralanması Nedir?
Tendon yaralanması funksiya itkisinə səbəb oluyorsa cərrahi olaraq müalicə edilir. Tendonlar bədənimizdə bulunan əsasları sümüyə bağlayan bağlayıcı toxumadır.
Liqamentlər sümükdən sümüyə yapışırken tendonlar əsasdan sümüyə uzanır və güc ötürülməsini təmin edir. Bu tendonlar künt travma və ya kəsici yaralanma ilə və ya degeneratif zəmində yırtılmasına bağlı olaraq funksiya itirir.
✓Tendon Hasarı Necə Yaranır?
Həddindən artıq istifadə
Yaşlanma ilə birlikdə toxumada yaranан degenerasiya
İş qəzası (xüsusən ağır sənaye işçilərində)
Sporcuya məxsus travmalar
Trafikə məxsus qəzalar (sümük sınıqları ilə birlikdə)
Divara yumruq atma (ön qol, əl biləyi, ovuc içi və barmaqlardan fleksör tendonlar yarana biləri), bıçaq kəsiyi, atəşli silah yaralanması kimi istənilməyan hadisələr
✓Tendon Yaralanmalarının Əlamətləri Nələrdir?
Bədənin hansı bölgəsindəki tendonun zərər aldığından asılı olaraq məlul nöqtədə müxtəlif şikayətlər yaranır. Bunlar nələrdir?
Ağrı və istifadəyə bağlı məlul bölgədə ağrının artması
Sərtlik (gecə və/və ya yatışdan qalxanda daha yoğun olur)
Güc itkisi
Tendondan müəyyən qədər gələn bir çıtırtı hissi
Məlul oynaqda bükmə hərəkətinin edilə bilməməsi
✓Tendon Yaralanması Necə Diaqnostika Edilir?
Fiziki muayinə və xəstə tarixçəsi tendon yaralanmalarının diaqnostikasında kifayət qədər vacibdir. Dəqiq diaqnostika və yaralanmanın şiddətini görmək üçün rentgen, ultrasəs və ya MRT skanlamalarına əl atmaq lazımdır.
✓Tendon Yaralanmaları Necə Müalicə Edilir?
İstirahat və Sadə Tətbiqatlar: Tendon yaralanması yüngül dərəcədə olduqda istirahət və fəaliyyətdən çəkinmə tövsiyə olunur. Bundan əlavə müəyyən aralıqlarda soyuq tətbiqatı etmək lazımdır. Ağrı üçün isə ağrıkəsici dərmanlarına müraciət olunur. Məşq və əzilmə hərəkətləri ilə problem həll edilməsinə cəhd olunur.
Fiziki Terapiya: Tendon yaralanması daha şiddətli olduqda və ya yuxarıdakı tövsiyələr xəstəyə fayda verməmişdirsə fiziki terapiya tətbiqatı nəzərdən keçirilir. Xəstəyə atl və ya gips tətbiq edilə biləri.
Cərrahi: Bəzi tendon yaralanmalarının cərrahi müalicəsi lazımdır.
Məsələn, fleksör tendonlar, axil tendonu kimi tendonlarda yaranан dərin yaralanmalarda cərrahi üsulla müraciət olunur. Tendon yaralanması əməliyyatlarının ümumiyyətlə yaralanmadan sonra ilk bir həftə ərzində edilməsi lazımdır. Əməliyyatda yaralanmış tendon təmir olunur və köhnə vəziyyətinə gətirilir. Əməliyyatdan sonra xəstənin ortalama 6 həftə qədər istirahət etməsi lazımdır. Lakin bu şəkildə tamamilə sağalma əldə edilə biləri. Əməliyyat və istirahət dövrü ardından fiziki terapiya ilə xəstəmizin sağalma prosesi tamamlanır.
✓Tendon Əməliyyatı Necə Edilir?
Tendon əməliyyatında istifadə olunan cərrahi üsullar xəstənin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə biləri. Lakin ümumiyyətlə əməliyyat bu addımlar ilə həyata keçirilir:
Dəyərləndirilmə və Diaqnostika: Əməliyyat əvvəlində geniş dəyərləndirilmə və diaqnostika vacibdir. Bu ümumiyyətlə xəstəlik tarixçəsi, fiziki muayinə və zərərin ölçüsünü dəyərləndirmək üçün görüntüləmə işlərini (məsələn, MRT) əhatə edir.
Anestetika: Tendon cərrahiyyəsi, prosedur xarakterindən və xəstənin sağlamlığından asılı olaraq lokal, bölgə və ya ümumi anestetika altında həyata keçirilə biləri.
Kəs: Zədələnmiş tendona çatmaq üçün cərrahi kəs edilir. Kəsin ölçüsü və yeri, istifadə olunan xüsusi tendon və cərrahi texnikalardan asılıdır.
Tendona Çatma: Kəs edildikdən sonra cərrahi zədələnmiş tendonu və ətraf toxumaları ehtiyyatlı şəkildə açır. Bəzi hallarda cərrahi tendonun düzgün şəkildə əlçatanlığı üçün digər strukturları və ya əsasları hərəkət etdirməsi lazım ola biləri.
Tendon Təmiri və ya Rekonstruksiyası: Cərrahi daha sonra zədələnmiş tendonla məşğul olur. Yaralanmanın şiddətindən asılı olaraq müxtəlif yanaşmalar var:
Tendon Təmiri: Tendon qismən yırtılmışsa cərrahi yırtıq uclarını bir yerə gətirərək tikə biləri.
Tendon Graftı: Tamamilə yırtılma və ya ciddi zərər hallarında, zədələnmiş tendonun yerinə graft istifadə edilə biləri. Graft xəstənin öz toxumasından və ya donör mənbəyindən alına biləri.
Tik və ya Graft Sabitlənməsi: Təmir edilmiş və ya rekonstruksiya edilmiş tendon tikləri, vidalar, якоря və ya digər sabitləmə cihazları istifadə edərək sabitlənir.
Qapanma: Tendon təmir olundukdan və sabitləndikdən sonra kəs tikləri və ya sıkacaqlar istifadə edərək bağlanır. Məqsəd düzgün sağalmı təmin etmək və kəsik izi minimuma endirmək əlində.
Əməliyyat Sonrası Qayg: Cərrahi sonra xəstələr ümumiyyətlə reabilitasiya dövrünə daxil olur və bu fiziki terapiya kimi üsulları əhatə edə biləri.
✓Tendon Əməliyyatı Neçə Günə Sağlanır?
Tendon əməliyyatı sonra sağalma müddəti bir neçə amillə asılıdır. Bu amillər arasında tendon yaralanmasının tipi və yeri, həyata keçirilən cərrahi prosedur, fərdin ümumi sağlamlığı və əməliyyat sonra qayğı müvafıqliyi var. Ümumiyyətlə ilk sağalma müddəti bir neçə həftə sürə biləri və tamamilə sağalma müddəti bir neçə ayı tapa biləri.
✓Tendon Əməliyyatının Yan Təsirləri Nələrdir?
Tendon cərrahiyyəsi sonra yan təsirləri xəstənin ümumi sağlamlıq durumundan və tendon əməliyyatı tipindən asılı olaraq dəyişə biləri. Tendon cərrahiyyətinin ümumi yan təsirləri bunlardır:
Ağrı və Narahatlıq
Şişkinlik və Cil
Hərəkət Məhdudiyyəti
Sərtlik
Fəsad
Sinir Zədələnməsi
Kəsik İzi
Qan Laxtalanması Yaranması
Allerjik Reaksiyonlar
Oynaq Qeyri-Sabitliyi
✓Tendon Qoputmasının Riskini Artıran Xəstəliklər Nələrdir?
Bədənimizdə bəzi sistemik xəstəliklər tendon toxumasının sağlıqlı şəkildə qidalanmasını mane olur və quruluş daşı olan kollajen istehsalını pozur. Bu vəziyyət dokuyu zamanla kövrə və ən kiçik bir gərginlikdə qoputulmağa hazır hala gətirir. Bu xəstəliklər bunlardır:
Sistemik lupus eritematozu
Reumatoid artrit
Psoriatik artrit
Podagra xəstəliyi
Xroniki böbrək yetməzliyi
Hiperparatiroidizm
✓Çiyin və Diz Bölgələrindəki Tendon Qoputmasının Necə Fərqində Edilir?
Çiyin oynağında yerləşən rotator manşet tendonlarının yırtılması, özünü ümumiyyətlə gecələr yatışdan oyadınan və çiyinin yan tərəfindən qola doğru yayılan şiddətli bir ağrı ilə bildirir. Şəxs qolunu öz gücü ilə havaya qaldırmaqda və ya sırtına doğru aparmaqda böyük çətinlik çəkir. Diz bölgəsində isə diz qapağının dərhal üstündəki və ya altındakı tendonların qoputması halında ayağı dümdüz irəliyə doğru uzatmaq mümkünsüz olur. Xəstə oturdugu yerdən ayağını düz şəkildə havaya qaldıra bilməz. Bundan əlavə diz qapağının normal durması lazım olan mövqedən çox daha yuxarıya və ya çox daha aşağıya sürüşdüyü gözə görünən şəkildə fərq edilə biləri.
İlk 1-2 həftə: Cilddəki dikişlər çıxarılır. Tendon bu dövrədə ən zəif halındadır və mütləq qoruma altındadır.
3-4. həftə: Tendon ucları arasında ilk toxu körpüləri əmələ gəlməyə başlayır. Həkim nəzarətində yüngül və kontrollü hərəkətlərə keçilə bilər.
6-8. həftə: Tendon yetərli müqavimət qazanmağa başlayır. Ateldən və ya alçıdan adətən azad edilir, fizioterapiya intensivləşir.
3. ay və sonrası: Gündəlik işlərə tam qayıdış başlanır. Ağır idman və güc tələb edən fəaliyyətlər üçün 6. aya qədər gözləmək lazımdır.
Omuz və Diz Bölgələrindəki Tendon Qopması Necə Fərq Edilir?
Omuz əcdində yerləşən rotatoru qılıf tendonlarının yırtılması, özünü adətən gecələr yuxudan ayıltdıran və omuzun yan tərəfindən qola doğru yayılan şiddətli bir ağrı ilə bəlli edir. Şəxs qolunu öz gücü ilə havaya qaldırmaqda və ya sırtına doğru aparmaqda böyük çətinlik çəkir. Diz bölgəsində isə diz qapağının dərhal üstündəki və ya altındakı tendonların qopması halında ayağı dümdüz irəliyə doğru uzatmaq imkansız hala gəlir. Xəstə otruğu yerdən ayağını düz şəkildə havaya qaldıra bilməz. Bundan əlavə diz qapağının normal durması lazım gələn vəziyyətdən çox daha yuxarıya və ya çox daha aşağıya sürüşdüyü gözlə görülər şəkildə fərq edilə bilər.
Tendon Qopması Tənqidi Üçün Hansı Metodlar İstifadə Edilir?
Klinik müayinə və xəstənin anlatdığı hekayə çox vaxt tanını qoymaq üçün kifayət olsa da zərarın tam həcmini başa düşmək və müalicə planını tərtib etmək üçün görüntülənmə metodlarından dəstək alınır. Bu məqsədlə ən tez istifadə olunan metodlar bunlardır:
Ultrasesografiya
Maqnit rezonans görüntüləməsi
Rentgen çəkimi
Tendon Qopması Cərrahi Olmadan Müalicə Edilə Bilər mi?
Hər tendon qopması mütləq cərrahi masasında sona çatmaz. Qopmanın qismən olduğu, yəni tendonun bir hissəsinin sağlam qaldığı halında cərrahi olmayan metodlar kifayət qədər uğurlu nəticələr verir. Bundan əlavə xəstənin ilər yaşda olduğu, anesteziya almasının həyati risk daşıdığı və ya gündəlik fəaliyyət gözləntisinin çox aşağı olduğu halda da konservativ adlandırılan cərrahi dışı müalicələr üstün tutulur. Bu proses adətən bölgənin xüsusi atellər, gips və ya tibbi yürüyüş botları ilə müəyyən müddət hərəkətsiz qalmasını əhatə edir. Məqsəd qopan ucların zamanla təbii yollar ilə bir-birinə qaynaşmasını təmin etməkdir. Ancaq bu metodda sağalma prosesi daha uzundur və xüsusən tam qopmalarda gələcəkdə yenidən bir qopma yaşanma ehtimalı cərrahi metodlara nisbətən bir az daha yüksəkdir. Bundan əlavə uzun müddət hərəkətsiz qalan əzələrdə zəifləmə və erimə görülməsi qaçılmaz bir nəticədir.
Tendon qopması özüncə sağalır yoxsa cərrahi lazımdır?
Müalicə qərarı qopmanın yeri, böyüklüyü və xəstənin həyat tərzi ilə dəyişir. Bəzi qismən yırtıqlar konservativ metodlarla sağala bilərkən, tam qopmalarda cərrahi müdaxilə daha təsirli seçim ola biləcəkdir.
Tendon qopması cərrahiyyəsindən sonra sağalma prosesi nə qədər müddət aparır?
Sağalma müddəti tendonun yerləşdiyi bölgə ilə tətbiq olunan müalicədən asılıdır. Yüngül halların çoxunda bir neçə həftə kifayət olsa da, cərrahi sonrası tam fəaliyyət sağalması üçün bir neçə ay ərzində reabilitasiya tələb olunur.
Tendon qopması sonrası fiziki terapiya nə üçün bu qədər vacibdir?
Fiziki terapiya əzələ gücünü qorumağa, oynaq hərəkət açıqlığını artırmağa və tendonun təhlükəsiz şəkildə sağalmasına kömək edir. Müntəzəm reabilitasiya proqramları gündəlik həyata və spora qayıdış prosesinə dəstək verə biləcəkdir.
Tendon qopması sonrası yenidən yaralanma riski necə azaldıla biləcəkdir?
Müntəzəm məşq etmək, əzələləri güçləndirmək, uyğun isidici hərəkətlər tətbiq etmək və həddindən artıq yüklənməkdən qaçınmaq vacibdir. Reabilitasyon prosesinə tam əməl edilməsi də yenidən yaralanma riskini azaldıla biləcəkdir.
Tendon Cərrahiyyətinin Qiyməti Nədir?
Tendon cərrahiyyətinin qiyməti; tendonun hansı bölgədə olduğundan (əl, ayaq, axilles və s.), yırtığın böyüklüyündən, cərrahiyyətin keçiriləcəyi xəstəxanadan və doktorun təcrübəsindən asılı olaraq dəyişir.
Tendon cərrahiyyəti neçə saat aparır?
Tendon cərrahiyyəti orta hesabla 30 dəqiqə ilə 2 saat arasında aparır. Ancaq bu müddət, yaralanmanın yerləşdiyi bölgədən, qopmanın böyüklüyündən və eyni zamanda bir gəzəlsi damar və ya sinir hasarı olub-olmadığından asılı olaraq dəyişir.
Achilles Tendonu: Sadə və tək yırtıqlarda orta hesabla 30 - 60 dəqiqə aparır.
Əl və Barmaq Tendonları: Tək bir barmaq və ya əl biləyi kəsiklərdə 1 - 2 saat aparıla biləcəkdir. Birdən çox tendon yaxud sinir/damar kəsiyi bir gəzəlsi olunursa müddət 2 - 4 saata uzaya biləcəkdir.
Tendon Gevşətmə / Tenoliz: Yapışıqlıqları açan əməliyyatlar adətən 30 - 60 dəqiqə aparır.
Tendon dikişi neçə günə qaynaşır?
Tendon dikişinin qaynaşması və sağalması orta hesabla 6 ilə 12 həftə (təxminən 1,5 - 3 ay) aparır. Ancaq tendonun əski möhkəmliyinə və tam gücünə çatması 3 ilə 6 ay (bəzən 1 ili) tələb edə biləcəkdir. Sağalma sürəti tendonun yerləşdiyi bölgə ilə qopmanın böyüklüyündən asılı olaraq dəyişir.
